Térez Léoten ka ba an kamo asou Anonsiad Kalimo, adan labadijou lavi’y ka limen an lanp laviej pou rakonté plizè tan lavi’y. Tan latit lè i té tianmay lékol jik lè tan i vini gran-bibich épi plen sajes.
Dapiyan asou la Gres
Dans mes mitoloji la Gres, Kronos sé Bondjé tan-an, papa lè, douz lè lannuit, douz lè lajounen.Kronos pé sav sa ké pasé, i pé tjilé oben vansé dan la divini, dan le pasé ek i pé sav sa ki pé fet.
Albè EINSTEN té ka di : « Ann è bò an bel fanm, ou sé di i ka diré an minit. An minit asiz asou an fou ka brilé ou sé di i ka diré ann è. Sé sa i ka kriyé : la « Rèlativité ». Ou sé di tan-an pa janmen ka woulé menm manniè :
- I ka fè létè lè ou ka fè an bagay ou jaja.
- I ka ralanti lè ou ka anmerdé kòw.
- I ka akséléré lè ou ka viéyi.
Lè ou ka gadé an ti-zédjui mont, ou sé di i ka vansé a menm vites-la, toutfwazékant sé Grek-la ni twa manniè nonmen tan-an :
- Kronos : tan sékansiel ek kantitatif
- Kairos : tan ka chanjé ek kalitatif
- Aiôn : tan ka tounen, siklik.
Kronos sé an tan pou miziré anlè an lin, sigond (pli piti a) jik a lanné (pli long-lan). Sigond ka ba’w minit, minit ka ba’w lè, lè ka ba’w jou, jou ka ba simenn, simenn ka ba mwa, mwa ka ba lanné, ek lanné pé ba siek épi kisasayésa. Sé tan kalandriyé-a. Lénin té ka di « I ni dizenn lanné éti ayen pa ka fet, ek simenn éti dizenn lanné ka fet »
Kairos : Sé kalité tan-an, ou ka santi tan-an kay pli vit oben i pa ka pasé. Ou ka miziré tan-an épi sa ou ka santi. Aristot té ka di : « sé moman pou sézi » Sé moman éti lavi’w pé matjilpé djèlanba dan an dalo.
Aiôn : Sé ritm linivè, sé an woul ka tounen ek déviré répété kò’y.Sé ritm linivè, sé an won ka tounen ek viré répété kò’y kontel :
- Sézon dot koté (prentan, lété, lotòn ek livè) atè isi (Karenm ek livènaj)
- Respirasion (enspirasion lè ler ka antré, lekspirasion lè ler ka sòti)
- Sonmey (léjè, lou, paradoksa lè ou ka révé
- Won sivilizasion (Nésans, dévlopman, alé jik anwo, dégrengolad, destriksion)
Gran lawonn
Man fè gran won-tala sé pa té pou fè zot ped tan, mé pou bien nou pa pèdi Adan djol tan-an épi Térez Léoten.
Daboudabò matjez-la ka fè nou chonjé lamanniè yo té ka ba moun non avan almanna débatjé. Kontel « anba lopsion lantitjié women, gangann-nou té enmen manniè popilè prénon sé tibolonm lan konte : Lisiyis, Téramèn, Filoktet, Orasiyis, Kònéliyis, Romilis, Romil oben Zerses. Pou sé fi a sé té Sinéyes, Aspaszi, Asténi, Pwozépin.. » Térez ka di non Anonsiad, an zié-yo té ka sanm ta an ti-bolonm. Yo mété’y o féminen mé ant Anonsiat oben Anonsiad, ofinaldikont yo té simié chwézi Anonsiad.
Dépi prèmié kanman liv-la, matjez-la ka ba nou yonndé endik asou lavi pò malérez-la. Nou ka aprann an bouwoglann ké fè’y an bidim atrosité, mé nou pa oblijé konprann lamenm kimanniè. Sé adan diféran tan ofiranmizi nou ka bien konprann.
Epi wonz tan, lektè a ka antré an tout kanman liv-la pou i konprann lè i bout, i fè an kout kontez épi plim lékriti’y. I ni an bagay ki fè mwen plézi toubannman sé dives mo mawot, man dékouvè adan woman-tala. Sa vré nou tout konnet an gwotjap, mé man té ja bliyé an « gwo pitja ». Sa ka montré nou sa man dékouvè épi anpil plézi toulongalé. Matinik piti mé i ni pliziè manniè palé. Moun lisid pa ka kozé konn moun linò. Kantapou jan lavil ni kanman-yo, moun lakanpay ni mes-yo. Mé fwenk péyi nou an bel, mézanmi.
Matjez-la ka fè nou chonjé « Toupandan tan-an ka tounen do ba lepasé, éti limenm pa ka atann pou « angloupé » leprézan ». Asiré nou té ké anvi di jòdi, valé leprézan mé angloupé-a ka fè nou valé mékonésans-nou.
*Sé kontel lékol-la nou té anvi di an bidim piézanmanm, mé matjez-la simié fè nou chonjé « mada » ki pa oblijé pawol lajénes jòdi lè i ka palé di Matinik. Sé bien sa yo ka kriyé an machokez pou fè nou ridékoiuvè belté ek jolivrans lang-lan, lè nou ka sèvi yenki mo toupré fransé.

Pou bout
Dépi asou lapo liv-la, nou ka ogsèvé twa moun dan an sabliyé. Sabliyé-a sé an zouti pou miziré tan-an. Sé kondisiré lè nou ka débatjé an lavi-a, sé grenn sab-la ka koumansé tonbé ti-gout pa ti-gout jikatan pa rété pies sab ankò. Tit liv-la sé ; Adan djol tan : Dans les gueules de Chronos. Si nou adan djol tan-an es sa lé di i ka manjé nou ?
Eben api tjenz lawonn, an wonz tan nou ka rivé sav si machokez-la ké sèbi. Kon laritim, Térez Léoten ka maché asou dé pié langaj-li, Kréyol ek Fransé. I ka fè lé dé fasadé pou montré nou pétet, kréyol pa mantjé ayen pou i bokanté sérié épi tousa ki lé pran lapenn pran lang épi’y. I ka di nou an koumansman liv-la, fok an pep pran pokosion chonjé lang-li ek prézèvé’y.
Manmay ladjé kò zot adan kisiswa lang-lan pou konnet lavi Anonsiad Kalimo ki pasé pliziè moman ki pa té toujou an bol toloman. Es i ka fè an bilan lavi’y ? Asiré zot ké ni répons-lan paj 73 oben pas 155 silon latjé poul panché.
Bon lekti
Jid




