« Lè bab kanmarad ou ka brilé, wouzé ta’w »
Dans le cadre de la Journée Internationale du Créole, célébrée le 28 octobre, une petite réflexion sur l’analphabétisme en langue créole de toute une génération.
JÉNÉRASION PA SA LI ÉKRI1
Tout an krey2 manmay, an tjolé moun, jòdijou pa sa li ekri. Anpami yo ni adan menm ki ja sali. Poveb-la té ja di « Ventan dèyè té pri , douvan pa té sav »3 ek « jansiv té la avan dan ».4
An tan yo té piti, ek ti mamoukatji5, papa ek manman-yo, té ka opozé yo palé zépon natirel6-la, toupandan yo menm sé sa yo té ka sèvi pou té palé ba ich-yo. Yo fè ich-yo konprann, si yo té ka sèvi zépon natirel-la, yo té ké rété dèyè kon dé talon.
Sel bagay yo té bizwen pou yo té sové, sé té lékol. Mé lékol sé yenki fransé ou té ka aprann. Ou pa té ni dwa palé lang gangann7 ou. Jik té ni an afich » Interdiction de cracher et de parler créole » Sel bagay ou té ni bizwen pou té konm chapé, sé aprann li ek ékri an fransé. Sa fè ki anlo anlo pa « analphabète en français », mé yo pa sa li ékri épi zépon natirel-la.

Mé adan jénérasion-tala, jòdijou, an pati si yo lé, pé viré an tjè-koko épi lang-yo. Asiré yo ké ni jéfo8 pou jwenn. Dan lanné 1981, yonndé grangrek ki té sanblé pa koté Sent-Lisi, désidé fè jou espésial-tala 28 oktob, JOUNEN ENTÈNASIONAL KRÈYOL. Ja ni pres an dimi siek.
Anlo anpami yo, ja pati an péyi san chapo9, oben abolay9. Mé travay-yo pou zépon natirel viré pran larel ek pa fè kon létè toujou adan liv yo matjé.Avan two ta baré nou, es fok pa nou aprann li ek ékri sa sé matjè-tala kité ba nou ? Es nou pé kontinié twazé sa yo fè ?
Pou rivé anbout tout chimen long, fok ou koumansé épi an ti pa. A ti pa ti pa, asiré nou ké rivé, si véritabman nou pa lé zépon natirel fè kon létè. « Lè bab kanmarad ou ka brilé, wouzé ta’w »
I ja ka ta, pa espéré 28 oktob lanné pwochenn. Kisa ou ka atann pou ou pa rété pa sa li ékri ek apèkèlet10. ?
L’IA11 pa ka dòmi asou li a, alow manmay, annou aprann li épi ékri zépon natirel-la.
Jid
Not pou konprann
1 pa sa li ékri = Analphabète en créole
2 Krey = Groupe
3«Ventan dèyè té pri, dèyè pa té sav= C’est parfois bien tard, qu’on découvre la vérité » 4«Jansiv té la avan dan= Nul ne peut se prévaloir d’une antériorité quelconque »
5 Mamoukatji =Marmaille
6 Créole
7 Ancêtres
8 Effort
9 Décédé
10 illettrés
11 Intelligence Artificielle




